In deze reeks gaan we op zoek naar het verhaal van de Riviera. De Riviera ontstond niet uit zomerse stranddromen, maar uit winters verlangen naar zon, gezondheid en elegantie. Wat maakt dat deze regio onafhankelijk van de rest van Italië kon ontwikkelen? Hoe konden onbeduidende Ligurische vissersdorpjes uitgroeien tot het toppunt van luxe en elegantie, tot een broeierig paradijs voor de internationale jetset van de belle époque?
Sanremo, schoonheid voorbij de chaos
Net voorbij Bordighera ligt Ospedaletti, vroeger een lieveling van vooral Franse wintertoeristen. Ospedaletti is klein en gewild, en dat kwam het behoud van de belle époque architectuur niet ten goede. Rond de eeuwwisseling investeerde de Société Foncière Lyonnaise fors in brede lanen en moderne hotels voor het chique Europese cliënteel. Vandaag rest er nog maar weinig van, op een eenzame villa of een park na. Het casino wacht al jaren op een herbestemming en een restauratie, de majestueuze palazzi legden het loodje voor gerieflijkere constructies. Helemaal anders is de sfeer in Sanremo, hoofdstad van het Italiaanse lied en parel van de Riviera.
Sanremo? E’ caotica! Niet begrijpend schudt Pietro, een van de stamgasten van de bar in Vallebona, het hoofd. Sanremo heeft hier geen goede reputatie. Het is er druk, je vindt er gegarandeerd geen parkeerplaats, alles is er duur en zeker tijdens de zomermaanden is de stad te mijden omwille van de toeristen. Ook in februari tijdens het festival trouwens, dan doe je er al snel meer dan een uur over om de stad door te komen (been there …).
Microklimaat
Gelukkig heb je de auto helemaal niet nodig en kan je met de trein of met de bus de kust volgen. Het treinstation zal geen schoonheidsprijs winnen maar dat gevoel verdwijnt meteen zodra je buiten komt. Zelfs de SS1, de Aurelia, heeft hier een zekere elegantie. Ga niet meteen het centrum in maar sla af naar links. Je kruist drie openbare parken met als topper de Giardini Ormond, 245 planten en bomen van over de hele wereld. De bijhorende villa Ormond troont hoog tegen de heuvel aan en is nu de zetel van het Istituto Internazionale di Diritto Umanitario en een tentoonstellingsruimte.
Langs de via Aurelia, die hier Corso Felice Cavallotti heet, liggen nog meer kleurrijke villa’s met loggia’s en portieken, een prachtige tuin errond en bordjes die verwijzen naar hun illustere bezoekers. Adellijke families, industriëlen, bankiers, kunstenaars: ze vonden de weg naar de ‘città dei fiori’. De bloementeelt ontwikkelde zich ongeveer gelijktijdig met het toerisme, twee gevolgen van hetzelfde geografische gegeven: de uitzonderlijke ligging.
De Alpen en de noordelijke Apennijnen beschermen de stad in de rug waardoor de koude wind of regens de bergen niet over kunnen. Het zachte klimaat alleen verklaart het succes van Sanremo niet. De spoorlijn bracht de Europese elite tot aan de Middellandse Zee, luxehotels en elegante villa’s volgden vanzelf. De stad verkocht geen zon, maar een levensstijl.
Explosieve gast
In die internationale context kwam de Zweedse wetenschapper Alfred Nobel in Sanremo wonen. In 1891 ruilde hij zijn woning in Parijs voor de villa Il mio nido in Moorse stijl, even voorbij de Giardini Ormond. Het palazzo, waar hij de laatste vijf jaren van zijn leven woonde, is nu een fascinerend museum over zijn leven en werk. De tuin grenst aan de zee, Nobel had er een constructie laten bouwen om te kunnen experimenteren met vuurpijlen.
Niet helemaal naar de zin van de buurman, signor Rossi, die hem regelmatig op de gevaren kwam wijzen en bang was dat hij samen met Nobel en de hele buurt in de lucht zou vliegen. Om van het gezeur af te zijn kocht Alfred Nobel uiteindelijk Villa Miraflores, zo kon hij rustig verder werken. Er zat veel geld in dynamiet.
Toch was Nobel niet immuun voor verkeerd gebruik van zijn eigen uitvindingen. Vooral op het einde van zijn leven stelde hij zich steeds meer vragen over wat hij de wereld wou nalaten. In het museum staat niet alleen het bed waarin hij ongetwijfeld vele slapeloze nachten heeft gewoeld maar ook de schrijftafel waaraan hij zijn testament schreef. Het museum is altijd de moeite waard. Kan je er een geleid bezoek versieren met gids Marco Macchi in de gedaante van Alfred Nobel? Dan word je gekatapulteerd naar de belle époque en ontmoet je de mens achter de wetenschapper.
Dennenappel
Van de Villa Nobel is het een klein halfuurtje tot de pigna van de stad. De term verwijst naar de constructie van het historisch centrum dat zich als een dennenappel – una pigna – concentrisch naar boven slingert tot aan de Giardini Regina Elena. Ook Ventimiglia heeft een pigna en in het binnenland is er zelfs een stadje dat Pigna heet.
Zoals de schubben van de dennenappel de zaden beschermen, beschermde de architectonische structuur haar inwoners tegen aanvallen van de Saracenen, een verzamelnaam voor de meestal islamitische plunderaars die vanop zee eeuwenlang de Ligurische kust aanvielen. De rooftochten gingen gepaard met moordpartijen, verkrachtingen en brandstichting en leverden hen een huiveringwekkende reputatie op, die nog lang bleef voortleven in het collectieve geheugen. In Laiguaglia bij voorbeeld waar elke zomer Lo Sbarco dei Saraceni wordt opgevoerd, een re-enactment spektakel over Dragut, de bloeddorstige kapitein die in 1546 de stad in de as legde.
Non tutti i mali vengono per nuocere. Niet alle sporen van die contacten waren militair. Via de Arabische wereld bereikten ook nieuwe ingrediënten en technieken Ligurië. Aan die invloeden danken we onder meer de chifferi uit Finale Ligure, heerlijke amandelkoekjes met oranjebloesemextract.
Okergele oase
Wie op zoek is naar het strand of naar Mike Bongiorno laat de steile straten links liggen. Er heerst een bijna sacrale rust in de carruggi, de nauwe steegjes die overspannen zijn door gewelfbogen of door de paarse overdaad van een bougainville. Drie, vier, zelfs vijf woonlagen strengelen zich door elkaar, onmogelijk om te weten waar een huis begint en waar het eindigt.
Op haar hoogtepunt beschermden 11 poorten het oude centrum. In de porta San Giuseppe zie je le bocche, de gaten langs waar stenen, kokend water, pek en volgens de overlevering kokende olie werden gegooid op de flukse Saraceen die zo hoog geraakt was. Geschiedenis zit hier overal.
Ga lukraak een kerk binnen en zoek de renaissance-elementen, de barokversieringen, de modernistische schilderijen. De meest overladen is zonder twijfel de kerk van San Giuseppe, maar dat mag de geïnteresseerde bezoeker niet ontmoedigen. Zoals zo vaak zit de schoonheid hier in de details. En in verrassend hergebruik. Het altaar in het priesterkoor was oorspronkelijk een drinkbak voor paarden en het doopvont kende een vroeger bestaan als regenput in een tuin.
Ook buiten de kerk zijn het de details die de aandacht trekken: een kunstwerk met een fiets, een onvermoed pleintje achter de hoek. L’importante è finire, zingt Mina schalks door een open raam. Dat is de pigna van Sanremo. Een oase van okergele warmte.
Wakkere muis
Verlaat het oude centrum langs de rivolte di San Sebastiano, een overdekte stadswal met knap gerestaureerde fresco’s en souvenirwinkeltjes, richting de zee. Op weg naar de moderne stad kom je langs het recent gerenoveerde museo civico, ondergebracht in Borea d’Olmo, een palazzo uit de renaissance met een indrukwekkende barokke gevel. Je vindt er een uitgebreide archeologische afdeling met vondsten uit de Valle Argentina en een pinacotheek.
Hoogtepunten zijn De kroning van de heilige Catharina van Alexandrië van Pieter Paul Rubens en een spectaculair wandtapijt van de Vlaamse school uit Oudenaarde. Sinds juni van dit jaar heeft het museum er een zaal bij, gewijd aan Geronimo Stilton. De bedenkster en auteur van de boeken, Elisabetta Dami, woont in Sanremo en vergroot met de zaal in het museum het universum van Geronimo. Je vindt er onder andere zijn schrijftafel, de helm van zijn zus Thea, de obligate kaas en heel veel boeken.
Liedjesfestival
Van de rust van het museo civico ben je in no time in de bruisende movida van de moderne stad. En wat belichaamt dat beter dan het Teatro Ariston, sinds 1977 de thuisbasis van het Festival della Canzone italiana? Daarvoor was het mooie Casinò het toneel voor het liedjesfeest.
Tussen het casino en het theater – ook bioscoop en congresruimte – ligt de verkeersvrije winkelstraat via Matteotti, een ‘walk of fame’ met bronzen straattegels voor elke winnaar van het festival. Een standbeeld van Mike Bongiorno groet de voorbijgangers met zijn typische handgebaar. De Italo-Amerikaanse legende presenteerde de liedjescaroussel 11 keer, een record dat alleen Pippo Baudo heeft geklopt met 13 edities op de teller.
Op het einde van de via schittert het casino in Libertystijl. Slotmachines en roulettes zijn er dag en nacht beschikbaar. Het gebouw uit 1905 heette eerst Kursaal, de plaats waar de beau monde plezier maakte rond de eeuwwisseling, tussen twee thermale behandelingen door. Theatervoorstellingen, concerten, feestjes en spelletjes hielden de wintertoeristen bezig. De eerste croupiers kwamen van het Kursaal van Oostende, bekend om de scrupuleuze training van het personeel. Geholpen door Benito Mussolini verkreeg het Kursaal in 1927 de toestemming om als casino te opereren. Het was vanuit de Salone delle Feste dat in 1951 de eerste radiouitzending van het Festival di Sanremo werd uitgezonden. Het beheer van het casino is volledig in handen van de gemeente Sanremo die er ook internationale congressen, tentoonstellingen en concerten organiseert.
Romanovs in Sanremo
Aan het casino begint de corso Imperatrice, een laan omzoomd door palmbomen geschonken door tsarina Maria Aleksandrovna. In 1865 verbleven de Romanovs in Nice, in de hoop de troonopvolger te kunnen genezen van tuberculose. Aleksander stierf er op 20-jarige leeftijd, waarna de tsarina zich liet verzorgen op verschillende plaatsen langs de Riviera.
In 1874 kwam ze aan in Sanremo, met in haar kielzog heel wat exponenten van de Russische adel. Rond de eeuwwisseling waren er meer dan 1000 Russen in de stad, wat zorgde voor Russische winkels, apotheken, literaire salons en hotels. De Russische aanwezigheid beïnvloedde ook de stadsarchitectuur, niet in het minst door de veelkleurige orthodoxe kerk. Het duurde tot 1912 vooraleer de eerste steen gelegd werd.
Na de Russische revolutie werd de kerk het hart van het ‘witte’ verzet tegen de bolsjewieken. De aristocratische families verpauperden en gingen langzaam op in de plaatselijke bevolking. De kerk bleef altijd een referentiepunt, ook toen een nieuwe elite van oligarchen zich in de Riviera vestigde tussen 2016 en 2018. Sinds het conflict met Oekraïne zijn de Russische toeristen nagenoeg verdwenen.
Sanremo is erin geslaagd om een groot deel van de hotels en architectonische elementen uit de belle époque te behouden. Het historisch centrum ontsnapte grotendeels aan de speculatiedrift van de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw. Misschien is dat wel het grootste verschil met zoveel andere badplaatsen aan de Riviera. Sanremo heeft zijn verleden niet weggegomd. Achter de drukte, het festival en de files leeft nog altijd de elegante winterstad die Europese koningen, wetenschappers, kunstenaars en aristocraten aantrok. Je moet alleen bereid zijn om iets verder te kijken dan de chaos.
Volgende keer gaan we naar Alassio voor een duur strandbezoek en een wandeling in het spoor van de Romeinen.
