Onderstaande kaart vertelt over een van de meest beslissende momenten in de Italiaanse geschiedenis.
Het Referendum over het afschaffen van de Italiaanse monarchie vond op 2 juni 1946 plaats. De Italiaanse bevolking kon zich in dit referendum uitspreken over de staatkundige toekomst van hun land. Het referendum draaide om de vraag of het staatshoofd voortaan zou worden gekozen, of dat het afkomstig zou zijn uit een dynastie en dus door erfopvolging zou worden aangewezen. In beide gevallen bleef het staatshoofd betrekkelijk ceremonieel.
De invloed van Mussolini
Het Koninkrijk Italië bestond sinds 1861, en het huis van Savoye leverde sinds de Risorgimento van de 19e eeuw de koning. Maar de fascistische dictatuur onder Benito Mussolini (1922-1943) had het koningshuis een stuk minder populair gemaakt. Koning Victor Emanuel III, die zich door zijn steun aan Mussolini had gecompromitteerd, moest in mei 1946 aftreden ten gunste van zijn zoon Umberto. Vervolgens schreef men in 1946 een referendum uit over het invoeren van een republiek.
Met een buitengewone opkomst werden de Italianen opgeroepen om te kiezen tussen monarchie en republiek, waarmee ze de toekomst van de staat bepaalden na de val van het fascisme en het einde van de Tweede Wereldoorlog. Het officiële resultaat bevestigde de overwinning van de republiek met 54,3% van de stemmen, tegen 45,7% voor de monarchie. Maar de uitslag was niet zonder controverse.
Betwiste uitslag
Een deel van het monarchistische front beweerde – en beweert nog steeds – dat onregelmatigheden en fraude de uiteindelijke uitslag hebben beïnvloed en het resultaat van de raadpleging hebben omgedraaid. Op 4 juni kreeg de paus te horen dat de monarchie toch behouden zou blijven, aangezien een meerderheid van de kiezers daarvoor zou hebben gestemd. Een dag later echter kwamen plots nog veel stemmen binnen voor de republiek, waardoor de kansen keerden.
Aanhangers van de monarchie schatten destijds dat ongeveer drie miljoen stemmen verloren zouden zijn gegaan. Aangezien het verschil tussen de stemmen voor de republiek (12.000.000) en de monarchie (ongeveer 10.000.000) kleiner is, hadden die stemmen doorslaggevend kunnen zijn. Er is echter geen krachtig bewijs bekend voor deze beweringen, maar het zorgde voor zeer sterke spanningen in de dagen na de stemming. Dat droeg er toe bij dat deze overgang een van de meest controversiële in de geschiedenis van de republiek werd.
De geografische scheiding was duidelijk: het noorden en het midden stemden massaal voor de republiek, terwijl het zuiden en de eilanden overwegend monarchistisch bleven. Een scheiding die een weerspiegeling was van verschillende ervaringen met de oorlog, de bezetting en het verzet.
Einde van de monarchie
Enkele dagen na het referendum verliet Umberto II Italië, waarmee een einde kwam aan 85 jaar Savoye-monarchie. Zo ontstond de republiek en daarmee ook de grondwetgevende vergadering, voor het eerst ook gekozen door vrouwen, die de grondwet zou opstellen die in 1948 van kracht werd. Een stemming die het moderne Italië heeft gesticht, maar die vandaag de dag nog steeds tot discussie leidt.
In de nieuwe republikeinse grondwet kwam onder meer het artikel dat mannelijke leden van het Italiaanse Koninklijk Huis voorgoed verbannen zouden worden uit Italië. Dit artikel werd in 2002 geschrapt. In december van dat jaar besloten Victor Emanuel en Emanuel Filibert terug te keren naar hun vaderland.
